📚 **स्पर्धा परीक्षा अभियान – सविस्तर अभ्यास लेख** 📚 **दिनांक:** मंगळवार **१७ फेब्रुवारी २०२६** --- ## 🌼 संस्था **होलार समाज सामाजिक संस्था** **महाराष्ट्र राज्य, पुणे** *(ISO 9001:2015 आंतरराष्ट्रीय गुणवत्ता व्यवस्थापन प्रणाली मानांकन प्राप्त संस्था)* --- # ✍️ आजचा सविस्तर अभ्यास विषय # **भारतीय राज्यघटना – मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties)** --- ## 🔷 प्रस्तावना भारतीय राज्यघटना ही जगातील सर्वात विस्तृत व सविस्तर राज्यघटना आहे. नागरिकांचे अधिकार जितके महत्त्वाचे आहेत, तितकीच त्यांची कर्तव्ये देखील महत्त्वाची आहेत. मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश **भाग ४-अ (अनुच्छेद 51A)** मध्ये करण्यात आला आहे. 👉 समावेश – **४२ वी घटना दुरुस्ती कायदा, १९७६** 👉 प्रेरणा – **Constitution of USSR** 👉 एकूण कर्तव्ये – ११ --- ## 🔷 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी * मूळ राज्यघटनेत (१९५०) मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश नव्हता. * १९७६ मध्ये स्वर्णसिंह समितीच्या शिफारशीवरून ४२ व्या घटना दुरुस्तीने १० कर्तव्ये समाविष्ट केली. * २००२ मध्ये **८६ वी घटना दुरुस्ती** करून ११वे कर्तव्य (पालकांनी मुलांना शिक्षण देणे) समाविष्ट करण्यात आले. --- ## 🔷 अनुच्छेद 51A अंतर्गत ११ मूलभूत कर्तव्ये भारतीय नागरिकांनी: १. संविधान, राष्ट्रध्वज व राष्ट्रगीताचा आदर करणे २. स्वातंत्र्यलढ्यातील आदर्श जपणे ३. भारताची सार्वभौमता, एकता व अखंडता राखणे ४. देशाचे संरक्षण करणे व राष्ट्रीय सेवा बजावणे ५. सर्व नागरिकांमध्ये बंधुभाव व समरसता वाढवणे ६. स्त्रियांचा सन्मान राखणे ७. सांस्कृतिक वारसा जपणे ८. पर्यावरणाचे संरक्षण करणे ९. वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद व सुधारणावाद विकसित करणे १०. सार्वजनिक संपत्तीचे रक्षण करणे ११. ६ ते १४ वयोगटातील मुलांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देणे (पालकांचे कर्तव्य) --- ## 🔷 मूलभूत कर्तव्यांचे वैशिष्ट्ये ✔️ न्यायालयीन अंमलबजावणीयोग्य नाहीत ✔️ नैतिक व सामाजिक जबाबदारी ✔️ केवळ नागरिकांसाठी लागू ✔️ कायदे करून सरकार त्यांची अंमलबजावणी करू शकते --- ## 🔷 मूलभूत हक्क, धोरणनिर्देशक तत्वे व कर्तव्ये – तुलना | घटक | भाग | स्वरूप | अंमलबजावणी | | ------------------ | ------- | --------------------------- | -------------------- | | मूलभूत हक्क | भाग ३ | अधिकार | न्यायालयीन संरक्षण | | धोरणनिर्देशक तत्वे | भाग ४ | राज्यासाठी मार्गदर्शक तत्वे | अंमलबजावणीयोग्य नाही | | मूलभूत कर्तव्ये | भाग ४-अ | नागरिकांची जबाबदारी | नैतिक बंधन | हे तिन्ही घटक मिळून **Constitution of India** चा समतोल राखतात व कल्याणकारी राज्याची संकल्पना मजबूत करतात. --- ## ⚖️ महत्वाचे न्यायालयीन संदर्भ ✔️ **Supreme Court of India** यांनी विविध प्रकरणांमध्ये मूलभूत कर्तव्यांचे महत्व अधोरेखित केले आहे. ✔️ पर्यावरण संरक्षण, राष्ट्रध्वज सन्मान व शिक्षण विषयक प्रकरणांमध्ये अनुच्छेद 51A चा संदर्भ दिला गेला आहे. --- ## 🔷 परीक्षेच्या दृष्टीने महत्वाचे मुद्दे ✅ ४२ वी घटना दुरुस्ती – १९७६ ✅ ८६ वी घटना दुरुस्ती – २००२ ✅ अनुच्छेद – 51A ✅ एकूण कर्तव्ये – ११ ✅ प्रेरणा – USSR राज्यघटना --- ## 📝 सराव प्रश्न 1️⃣ मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश कोणत्या घटना दुरुस्तीने झाला? 2️⃣ अनुच्छेद 51A मध्ये किती कर्तव्ये आहेत? 3️⃣ मूलभूत हक्क व मूलभूत कर्तव्ये यांतील फरक स्पष्ट करा. 4️⃣ ८६ वी घटना दुरुस्तीचे महत्व स्पष्ट करा. --- ## 🎯 निष्कर्ष अधिकार आणि कर्तव्ये ही एका नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. जबाबदार नागरिकत्व विकसित करण्यासाठी मूलभूत कर्तव्यांचे पालन अत्यावश्यक आहे. **ज्ञान + शिस्त + जबाबदारी = आदर्श नागरिक** --- ✨ सर्व स्पर्धा परीक्षा विद्यार्थ्यांना मनःपूर्वक शुभेच्छा! दररोज अभ्यास करा, नियमित सराव करा आणि आत्मविश्वासाने पुढे चला. ✨